ટેકનોલોજી ભારતના વ્યાપક વિકાસ માટે આર્થિક સંપત્તિ અને સ્પર્ધાત્મક ગવર્નન્સનો લાભ બની

શાસન વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતા ભાગ્યે જ ઈરાદાની નિષ્ફળતા હોય છે. સબસિડી ઉદાર હોવા છતાં તેમાં ગેરરીતિ જોવા મળી શકે છે. કોઈ નિયમન સદ્દભાવનાપૂર્ણ હોવા છતાં, તે પ્રમાણિક ઉદ્યોગ સાહસિકને પ્રક્રિયાગત ભૂલ કરી બેસવાના ડરમાં મૂકી શકે છે. ફરિયાદ નિવારણ માટેનું પોર્ટલ અસ્તિત્વમાં હોવા છતાં નાગરિકને એવું લાગી શકે છે કે તેમની વાત સાંભળવામાં આવી નથી. તેથી વધુ મહત્વનો પ્રશ્ન માત્ર એ નથી કે કોઈ નીતિ સદ્દભાવનાપૂર્ણ હતી કે નહીં, પરંતુ એ છે કે તે વ્યવસ્થાએ વાસ્તવમાં કેવું વર્તન સર્જ્યું અને શું તેણે ઇચ્છિત વર્તનને સરળ, વધુ અનુમાનિત અને મોટા પાયે અમલમાં મૂકી શકાય તેવું બનાવ્યું કે નહીં.

ભારત જેવા વિશાળ કદના દેશ માટે ગવર્નન્સ એટલે માત્ર કાર્યક્રમોનું સંચાલન કરવું નહીં. તેનો અર્થ એવી વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરવી છે, જે કરોડો લોકોને ઝડપ, કાર્યક્ષમતા અને અનુમાનપાત્રતા સાથે સેવાઓ પહોંચાડી શકે. આ નરેન્દ્ર મોદીની ગુજરાતથી કેન્દ્ર સરકાર સુધીની 25 વર્ષની શાસન યાત્રાના કેન્દ્રમાં છે. આ નિર્ણાયક પરિવર્તન વ્યક્તિગત યોજનાઓના સંચાલનથી લઈને તે પ્રણાલીઓને ફરીથી ડિઝાઇન કરવા તરફ આવ્યું છે જેના દ્વારા રાજ્ય નાગરિકો, વ્યવસાયો અને અધિકારીઓ સાથે સંપર્ક કરે છે.

સિદ્ધાંત સરળ છે: યોગ્ય પરિણામ હાંસલ કરવાનું સરળ બનાવવું, તેને માપવાનું સરળ બનાવવું અને તેને વ્યાપક સ્તરે અમલમાં મૂકવાનું સરળ બનાવવું.

આ પરિવર્તનમાં ટેકનોલોજી કેન્દ્રસ્થાને રહી છે. ડિજિટલ ઓળખ, સીધી ટ્રાન્સફર, પ્રમાણિત પ્રક્રિયાઓ, ડેશબોર્ડ્સ, રેન્કિંગ્સ, ડિજિટલ પ્રાપ્તિ, ફરિયાદ પ્લેટફોર્મ અને જાહેર પ્રદર્શન ડેટાએ એક નવો શાસન દાખલો બનાવ્યો છે જે સરકારને અભૂતપૂર્વ સ્કેલ અને ઝડપે કામ કરવાની મંજૂરી આપે છે.

આર્થિક અસર નોંધપાત્ર છે.

JAM માળખું — જન ધન, આધાર અને મોબાઇલ કનેક્ટિવિટી — એ સરકાર અને નાગરિક વચ્ચે સીધો ડિજિટલ માર્ગ ઊભો કર્યો. DBT વ્યવસ્થાઓ દ્વારા ₹53 લાખ કરોડથી વધુ રકમ લાભાર્થીઓના ખાતામાં પહોંચી છે, જ્યારે ડુપ્લિકેટ, મૃત અને બનાવટી લાભાર્થીઓને દૂર કરીને સરકારી તિજોરીમાં અંદાજિત ₹5.14 લાખ કરોડની બચત થઈ છે.

2025ના મૂલ્યાંકનમાં જાણવા મળ્યું છે કે લાભાર્થી કવરેજ 16 ગણું વધ્યું હોવા છતાં, કલ્યાણ કાર્યક્ષમતા સૂચકાંક એટલે કે સરકાર દ્વારા ખર્ચવામાં આવેલા નાણાંનું પ્રમાણ જે વાસ્તવમાં નાગરિક સુધી પહોંચે છે તે 2014માં 0.32થી વધીને 2023માં 0.91 થયું હતું.

PM-KISANમાં ₹4.47 લાખ કરોડ સીધા 9.49 કરોડ ખેડૂતોના બેંક ખાતામાં હસ્તાંતરિત કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે 2.1 કરોડ અયોગ્ય લાભાર્થીઓને દૂર કરવાથી અંદાજિત ₹22,106 કરોડની બચત થઈ છે. ખાદ્ય વિતરણ વ્યવસ્થામાં 5.03 કરોડથી વધુ ડુપ્લિકેટ, બનાવટી અથવા અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવા રેશનકાર્ડ રદ કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે દર મહિને 80 કરોડ લોકોને મફત અનાજ આપવામાં આવ્યું છે, જે ફુગાવા સાથે જોડાયેલી વૈશ્વિક સ્તરે અનોખી સાર્વત્રિક મૂળભૂત આવક સહાય છે.

ઉદ્દેશ્ય માત્ર લીકેજને અટકાવવાનો નથી. તેનો હેતુ કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભો વધુ યોગ્ય લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચે, વધુ કાર્યક્ષમ બને અને વ્યાપક સ્તરે અમલમાં મૂકી શકાય તેવો બનાવવાનો છે.

પીએમ મોદીના જનભાગીદારી સિદ્ધાંતથી પ્રેરિત, નાગરિકો પણ શાસનમાં વધુને વધુ ભાગીદાર બન્યા છે. ગિવ ઇટ અપ ઝુંબેશએ પરિવારોને સ્વૈચ્છિક રીતે તેમની LPG સબસિડી સરન્ડર કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા. 1.13 કરોડથી વધુ ગ્રાહકોએ પ્રતિસાદ આપ્યો, જ્યારે 4.15 કરોડ ડુપ્લિકેટ, નકલી, અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવા અથવા નિષ્ક્રિય LPG કનેક્શનો દૂર કરવામાં આવ્યા

આ દર્શાવે છે કે નીતિ માત્ર નિયમન દ્વારા જ નહીં, પરંતુ વિશ્વાસ, પારદર્શિતા અને નાગરિક ભાગીદારી દ્વારા પણ કામ કરી શકે છે.

આ જ ફિલસૂફી આર્થિક નિયમન સુધી વિસ્તરે છે.

એક ઉદ્યોગસાહસિક માટે નિયમનનો ખર્ચ માત્ર નાણાં પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેમાં સમય, ધ્યાન, અનિશ્ચિતતા અને ક્યારેક આત્મવિશ્વાસ પણ ખર્ચાય છે. તેથી અતિશય ગુનાહિતકરણ ઉત્પાદક રીતે નિયમોનું પાલન કરવાને બદલે રક્ષણાત્મક વર્તનને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.

જન વિશ્વાસ સુધારાઓ આ સમસ્યાનું સીધું સમાધાન કરે છે. 2023ના જન વિશ્વાસ કાયદાએ 42 કેન્દ્રીય કાયદાઓમાં 183 જોગવાઈઓને અપરાધમુક્ત કરી દીધી હતી. તેણે 23 મંત્રાલયો દ્વારા સંચાલિત 79 કેન્દ્રીય કાયદાઓમાં 784 જોગવાઈઓ સુધારી, 717 જોગવાઈઓ અને 1000થી વધુ ગુનાઓને અપરાધમુક્ત કર્યા અને જીવનની સરળતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 67 જોગવાઈઓમાં સુધારો કર્યો. આ કાયદો એપ્રિલ 2026માં અમલમાં આવ્યો હતો.

આ જ વિચારસરણી રેગ્યુલેટરી કમ્પ્લાયન્સ બર્ડન પહેલ દ્વારા ચાલે છે. નવેમ્બર 2025 સુધીમાં, 47,000 થી વધુ અનુપાલન ઘટાડવામાં આવ્યા હતા, જેમાં 16,108 સરળીકૃત, 22,287 ડિજિટાઇઝ્ડ, 4,458 ડીક્રિમિનલાઇઝ્ડ અને 4,270 બિનજરૂરી પાલન દૂર કરવામાં આવ્યું હતું.

વ્યક્તિગત રીતે, દરેક ઘટાડો નાનો લાગે છે લાખો કંપનીઓ અને નાગરિકોમાં, તે નાના ઘટાડા આર્થિક લાભ બની જાય છે.

આ જ સિદ્ધાંત જાહેર ખરીદીમાં પણ જોવા મળે છે. GeM ડિફોલ્ટને ખંડિત, સંબંધ-આધારિત પ્રાપ્તિથી વધુ પારદર્શક ડિજિટલ બજારમાં બદલે છે જ્યાં ખરીદદારો સપ્લાયર્સની તુલના કરી શકે છે અને વિક્રેતાઓ સરકારની માંગ જોઈ શકે છે.

30 જુલાઈ 2026 સુધીમાં, GeM પાસે 11.75 લાખ MSMEs, 37,758 સ્ટાર્ટઅપ્સ અને 2.17 લાખ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો નોંધાયેલા હતા. પ્લેટફોર્મ દ્વારા MSMEની ખરીદી નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં ₹2.37 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી હતી.

આ સંખ્યાઓ મહત્વની છે કારણ કે સરકારની માંગની પહોંચ પોતે જ ઔદ્યોગિક નીતિનું સાધન બની શકે છે. એક નાની પેઢી જે જાહેર માંગને જોઈ અને સ્પર્ધા કરી શકે છે તેની પાસે ક્ષમતા, ગુણવત્તા અને સ્કેલમાં રોકાણ કરવાનું મજબૂત કારણ છે.

કામગીરી પણ હવે વધુને વધુ માપી શકાય તેવી બની રહી છે.

2026માં CPGRAMS પર ફરિયાદોના નિકાલ માટે નિર્ધારિત સમયમર્યાદા 30 દિવસથી ઘટાડીને 21 દિવસ કરવામાં આવી. 1 જાન્યુઆરીથી 15 જુલાઈ, 2026 દરમિયાન પ્લેટફોર્મ પર 15.21 લાખ ફરિયાદો પ્રાપ્ત થઈ, જેમાં કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને વિભાગો માટે ફરિયાદોના નિકાલનો સરેરાશ સમય 13 દિવસ રહ્યો.

મોટો સિદ્ધાંત સીધો છેઃ જે માપી શકાય તેનું સંચાલન કરી શકાય છે, અને જે જોઈ શકાય તે સુધારી શકાય છે. આ શાસનમાં ચાલી રહેલું ઊંડું પરિવર્તન છે.

સીધી રીતે સહાય મેળવતો ખેડૂત વધુ નિશ્ચિતતા સાથે આયોજન કરી શકે છે. બિનજરૂરી અનુપાલનોનો સામનો ઓછો કરવો પડતો ઉદ્યોગસાહસિક વ્યવસાયનું નિર્માણ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે. જાહેર માંગ સુધી પહોંચ ધરાવતું MSME પોતાની ક્ષમતા વધારવામાં રોકાણ કરી શકે છે. ફરિયાદની સ્થિતિને ટ્રેક કરી શકતો નાગરિક વ્યવસ્થામાં વધુ વિશ્વાસ અનુભવે છે.

દરેક કિસ્સામાં, શાસન પ્રાપ્તકર્તાની વર્તણૂકમાં ફેરફાર કરે છે. અને જ્યારે તે પરિવર્તન લાખો નાગરિકો, સાહસો અને અધિકારીઓમાં થાય છે, ત્યારે તે આર્થિક ડિવિડન્ડ બનાવે છે.

પીએમ મોદીના શાસન મોડેલ દ્વારા લાવવામાં આવેલ ઊંડો ફેરફાર એ રાજ્ય, નાગરિક, ઉદ્યોગસાહસિક અને અધિકારી વચ્ચે વધુ ઇરાદાપૂર્વક રચાયેલ ઇન્ટરફેસનું નિર્માણ છે અને જે નાગરિક પર વિશ્વાસ અથવા “જન વિશ્વાસ” પર આધાર રાખે છે કારણ કે પીએમ મોદીએ વિકસિત ભારત માટે શાસનના નવા નમૂનાને વ્યાખ્યાયિત કર્યું છે.

ભારતના સ્કેલને એક સમયે મુખ્યત્વે વહીવટી પડકાર તરીકે જોવામાં આવતું હતું. ઉભરતું શાસન માળખું એક અલગ શક્યતા પ્રદાન કરે છેઃ જ્યારે સામાન્ય ડિજિટલ અને સંસ્થાકીય પ્રણાલીઓ સેવાઓ, બજારો અને તકો લોકોને અસરકારક રીતે પહોંચવાની મંજૂરી આપે છે ત્યારે સ્કેલ એક ફાયદો બની શકે છે.

ભારતના વિકાસનો આગામી તબક્કો મૂડી, માળખાગત સુવિધાઓ, કૌશલ્ય, ટેકનોલોજી અને ઉદ્યોગસાહસિકતા પર નિર્ભર રહેશે. પરંતુ શાસન નક્કી કરે છે કે આ દળો કેટલી અસરકારક રીતે એક સાથે આવે છે.

એટલા માટે જ મોદીનું શાસન મોડેલ હવે માત્ર વહીવટી કાર્ય પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું. જેમ જેમ દેશ વિકસિત અર્થતંત્ર બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યો છે, તેમ તેમ આ મોડેલ એક આર્થિક સંપત્તિ અને સંભવિતપણે ભારતની સૌથી મજબૂત સ્પર્ધાત્મક વિશેષતાઓમાંની એક બની રહ્યું છે.

રાજીવ ગૌબા
નીતિ આયોગના સભ્ય અને ભારત સરકારના ભૂતપૂર્વ કેબિનેટ સચિવ