ક્યારે છે નાની દિવાળી અને ક્યારે મોટી દિવાળી? શું એક જ દિવસે છે, 8 નવેમ્બરે કે 9 નવેમ્બરે??

હાલમાં નાની દિવાળી અને મોટી દિવાળીને લઈને ઘણી મૂંઝવણ જોવા મળી રહી છે. તેનું કારણ એ છે કે આ વર્ષે અમાસ તિથિ અને ચતુર્દશી તિથિ એક જ દિવસે આવી રહી છે. નાની દિવાળી—જેને નરક ચતુર્દશી અથવા રૂપ ચતુર્દશી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે—પરંપરાગત રીતે ચતુર્દશી તિથિના દિવસે મનાવવામાં આવે છે. જ્યાં સુધી મોટી દિવાળી (મુખ્ય દિવાળી)નો પ્રશ્ન છે, તો શાસ્ત્રો અનુસાર તે એ દિવસે ઉજવવી જોઈએ જે દિવસે રાત્રિના સમયે અમાસ તિથિ હોય. ચાલો, એક પંડિતજી પાસેથી જાણીએ કે નાની દિવાળી અને મોટી દિવાળી ક્યારે ઉજવવામાં આવશે.

નાની દિવાળી ક્યારે છે (નાની દિવાળી ૨૦૨૬ની તારીખ)?

આ વર્ષે નાની દિવાળી, એટલે કે નરક ચતુર્દશી, મોટી દિવાળીની સાથે જ ઉજવવામાં આવશે. પંડિત રાકેશ ઝા સમજાવે છે કે આ વખતે તિથિઓનો એક વિશિષ્ટ સંયોગ રચાઈ રહ્યો છે. ‘ઉદય તિથિ’ (સૂર્યોદય સમયે પ્રવર્તતી તિથિ) મુજબ, ચતુર્દશી તિથિ ૭ નવેમ્બરના રોજ સવારે ૧૧:૨૯ વાગ્યા સુધી રહેશે. નાની દિવાળીની પરંપરામાં સવારે સ્નાન કરવાનું મહત્વ છે—જેમાં ઘણીવાર ઔષધીય વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે—તેથી આ તહેવાર ૮ નવેમ્બરે ઉજવવામાં આવશે, જે દિવસે ચતુર્દશી તિથિનો સંયોગ છે.

મોટી દિવાળી ક્યારે છે (દિવાળી ૨૦૨૬ની તારીખ)?

પંડિતજી જણાવે છે કે પરંપરા મુજબ, મોટી દિવાળી અમાસ તિથિના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. દિવાળીની પૂજા ત્યારે કરવામાં આવે છે જ્યારે અમાસ તિથિ ‘પ્રદોષ કાળ’ (સાંજનો સમય) સાથે સંકળાયેલી હોય. આવી સ્થિતિ ૮મી નવેમ્બરે સર્જાય છે. અમાવસ્યા તિથિ ૮મી નવેમ્બરે સવારે ૧૧:૩૦ વાગ્યે શરૂ થાય છે અને ૯મી નવેમ્બરે બપોરે ૧૨:૩૨ વાગ્યા સુધી રહે છે. તેથી, શાસ્ત્રો અનુસાર, દિવાળીનો તહેવાર ૮મી નવેમ્બરે ઉજવવો યોગ્ય છે. પરિણામે, આ વર્ષે નાની દિવાળી (છોટી દિવાળી) અને મોટી દિવાળી બંને ૮મી નવેમ્બરે એકસાથે ઉજવવામાં આવશે.

નરક ચતુર્દશી (નાની દિવાળી)ની કથા

પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, નરકાસુર નામનો એક રાક્ષસ હતો. તેણે પોતાની શક્તિના જોરે ૧૬,૦૦૦ સ્ત્રીઓને કેદ કરી રાખી હતી. નરકાસુરના ત્રાસથી સૌ કોઈ અત્યંત દુઃખી હતા. ઋષિ-મુનિઓ અને દેવતાઓએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને વિનંતી કરી, જેના પર તેમણે નરકાસુરનો વધ કર્યો અને દેવતાઓ તથા ઋષિઓને તેના અત્યાચારોમાંથી મુક્ત કર્યા. નરકાસુરના મૃત્યુ બાદ, લોકોએ દીવા પ્રગટાવીને ઉત્સવ ઉજવ્યો. આ કારણોસર, ‘નાની દિવાળી’ (છોટી દિવાળી) ને ‘નરક ચતુર્દશી’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે—કારણ કે જે દિવસે નરકાસુરનો વધ થયો હતો, તે દિવસ ચતુર્દશી તિથિ (ચંદ્ર પક્ષનો ચૌદમો દિવસ) હતો.