આ ગામમાં રાવણ દહનના બદલે થાય છે ‘રાવણ બાબા’ તરીકે પૂજા, લગ્નનું પહેલું આમંત્રણ પણ ત્યાં જ અપાય

સમગ્ર દેશમાં દશેરાનો તહેવાર રાવણના પૂતળા બાળીને ઉજવવામાં આવે છે—જે અસત્ય પર સત્યના વિજયનું પ્રતીક છે—પરંતુ મધ્ય પ્રદેશના વિદિશા જિલ્લાની નાતેરાન તહેસીલમાં આવેલું ‘રાવણ’ નામનું ગામ એક અનોખી અને વિપરીત પરંપરા ધરાવે છે. અહીં રાવણને અનિષ્ટના પ્રતીક તરીકે જોવાને બદલે, ‘રાવણ બાબા’ તરીકે પૂજવામાં આવે છે અને ગામના રક્ષક દેવતા તરીકે તેમનું સન્માન કરવામાં આવે છે.

પરમાર યુગની પરંપરાઓને જાળવી રાખતા આ ગામમાં રાવણ બાબાની ૧૨ ફૂટ લાંબી, આરામ કરતી મુદ્રામાં (સૂતેલી) એક વિશાળ પ્રતિમા આવેલી છે. ગ્રામજનોની શ્રદ્ધા એટલી ગાઢ છે કે, પછી ભલે તે પરિવારમાં લગ્ન પ્રસંગ હોય કે નવું વાહન ખરીદવાનું હોય, લગ્નનું પહેલું આમંત્રણ પત્ર અને ભેટ-સોગાદો હંમેશા રાવણ બાબાના ચરણોમાં અર્પણ કરવામાં આવે છે. દશેરાના દિવસે, પૂતળું બાળવાને બદલે, ગામમાં રામાયણના પાઠ, ભજન-કીર્તન અને ભવ્ય સમૂહ ભોજનનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ પ્રસંગે દૂર-દૂરથી ભક્તો પોતાની પ્રાર્થનાઓ અને મનોકામનાઓ લઈને અહીં આવે છે.

રાવણ બાબા સમુદાયનું રક્ષણ કરે છે.

રાવણ મંદિરના પૂજારી પંડિત નરેશ તિવારી સમજાવે છે કે ગ્રામજનો માને છે કે રાવણ બાબા સમુદાયનું રક્ષણ કરે છે અને કોઈપણ શુભ કાર્યની શરૂઆત તેમના આશીર્વાદથી જ થવી જોઈએ. વિદિશાની નાતેરાન તહેસીલમાં આવેલા ‘રાવણ’ ગામમાં એક પ્રાચીન મંદિર છે, જે સ્થાનિક લોકોના મતે પરમાર યુગનું છે. મંદિરની અંદર રાવણની ૧૨ ફૂટ લાંબી, સૂતેલી મુદ્રામાં પ્રતિમા છે, જ્યાં દરરોજ પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. દશેરાના દિવસે, પૂતળું બાળવાને બદલે, ગ્રામજનો રામાયણના પાઠ, ભજન અને ભવ્ય સમૂહ ભોજનનું આયોજન કરે છે, જેમાં વિદિશા, ભોપાલ અને આસપાસના વિસ્તારોમાંથી ભક્તો મોટી સંખ્યામાં ઉમટી પડે છે. પૂજારી નરેશ તિવારી કહે છે, “અમારા રાવણ ગામમાં રાવણ મહારાજની પ્રતિમા સ્થાપિત છે.” ‘અહીં રાવણ બાબા મહારાજ બિરાજમાન છે અને અમારું આખું ગામ તેમના સંરક્ષણ હેઠળ છે. તેમના આશીર્વાદથી જ અમારા તમામ કાર્યો સફળ થાય છે.’

તેમના આશીર્વાદ ન લેવાથી કાર્યોમાં અવરોધો આવે છે.

પૂજારીએ સમજાવ્યું કે ગ્રામજનો લગ્ન, લગ્ન પૂર્વેના વિધિ-વિધાનો, ભાગવત કીર્તન અને રામાયણના પાઠ જેવા પ્રસંગો પહેલાં આ દેવતાના આશીર્વાદ લે છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, કોઈપણ શુભ કાર્ય શરૂ કરતા પહેલાં જો આ દેવતાના આશીર્વાદ ન લેવામાં આવે, તો કાર્યમાં અવરોધો આવી શકે છે. આ પરંપરા વ્યક્તિગત જીવનના મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગો, જેમ કે લગ્ન કે નવું વાહન ખરીદવા જેવી બાબતોમાં પણ અનુસરવામાં આવે છે. ગ્રામજનો લગ્નનું પ્રથમ આમંત્રણ રાવણ બાબાને આપે છે અને અન્ય કોઈ પણ વિધિ શરૂ કરતા પહેલાં તેમના આશીર્વાદ મેળવે છે.

આ પરંપરા કેવી રીતે શરૂ થઈ?

ગામના મુખિયા (ગ્રામ પ્રધાન) ના પ્રતિનિધિ રાજેશ ધાકડે જણાવ્યું કે, સ્થાનિક લોકવાયકા મુજબ અહીં રાવણની એક મૂર્તિ સ્થાપિત છે. એક કથા મુજબ, એક શક્તિશાળી રાક્ષસે રાવણને પડકારવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. કહેવાય છે કે ત્યારે રાવણ બાબા ત્યાં આવ્યા, તેમણે તે રાક્ષસનો અહંકાર તોડી નાખ્યો અને મૂર્તિમાં દર્શાવ્યા મુજબ, તેઓ ત્યાં વિશ્રામની મુદ્રામાં બિરાજમાન થયા. ધાકડે કહ્યું, “આ ગામના નામ પાછળની કથા પેઢીઓથી ચાલી આવે છે. જોકે કોઈ ચોક્કસ સમયકાળ જાણીતો નથી, પરંતુ ‘રાવણ’ એક પ્રાચીન નામ છે. અહીં રાવણ બાબાની મૂર્તિ હોવાને કારણે જ ગામનું નામ તેમના પરથી રાખવામાં આવ્યું છે.”

તેમણે વધુમાં સમજાવ્યું કે ગામમાં વાર્ષિક ‘દશેરા ભંડારા’ (સામુદાયિક ભોજન સમારંભ) નું વિશેષ મહત્વ છે; જે લોકો ગામ છોડીને અન્ય સ્થળે સ્થાયી થયા છે, તેઓ પણ આ પ્રસંગે પાછા આવે છે. ઘણા લોકો અહીં પોતાની પ્રાર્થનાઓ અને મનોકામનાઓ લઈને આવે છે, જે ભૂતકાળમાં પૂર્ણ પણ થઈ છે. તેથી, તેઓ ગમે ત્યાં રહેતા હોય, દશેરાના દિવસે અહીં પાછા આવવાનું ખાસ ધ્યાન રાખે છે.

રાવણની પૂજા એક દેવતા તરીકે થાય છે.

સ્થાનિક નિવાસી પંડિત ગોવિંદ નારાયણ તિવારીએ જણાવ્યું કે, આ ગામમાં રાવણની પૂજા એક દેવતા તરીકે કરવામાં આવે છે અને ધાર્મિક તેમજ પારિવારિક પ્રસંગોમાં તેમને સર્વોચ્ચ સ્થાન આપવામાં આવે છે. અમે રાવણની દેવતા તરીકે પૂજા કરીએ છીએ—અહીંના અન્ય તમામ લોકોની જેમ જ—કારણ કે વાસ્તવમાં, તેઓ એક દેવ છે. દરેક શુભ પ્રસંગે રાવણની સૌપ્રથમ પૂજા કરવામાં આવે છે.

વધુમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે લગ્નપ્રસંગોની શરૂઆત પણ રાવણને અર્પણ કરવામાં આવતી વસ્તુઓથી થાય છે—જેમાં તેલ ચઢાવવાની પ્રારંભિક વિધિનો પણ સમાવેશ થાય છે—અને આ વિધિ અન્ય તમામ ધાર્મિક વિધિઓ કરતાં પહેલાં કરવામાં આવે છે. દશેરાની આ અનોખી પરંપરા એક સ્થાનિક ધાર્મિક પ્રથાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેમાં રાવણ—જેને સામાન્ય રીતે રામાયણમાં ખલનાયક તરીકે અને અનિષ્ટ પર શિષ્ટની જીતના પ્રતીક તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે—તેને અહીં રક્ષક અને ગ્રામદેવતા તરીકે પૂજવામાં આવે છે.