પ્લાસ્ટિક નોટોને સરકાર તરફથી મંજૂરી મળી, 10 અને 20 રૂપિયાની 1 અબજ નોટ છાપવામાં આવશે

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ભારતમાં નોટો છાપવાની રીતમાં મોટો અને ઐતિહાસિક ફેરફાર કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. સરકાર તરફથી મંજૂરી મળ્યા બાદ હવે દેશમાં 10 અને 20 રૂપિયાની પ્લાસ્ટિક પોલિમર નોટનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે આ પ્લાસ્ટિકની નોટો વિદેશમાંથી આયાત કરવાને બદલે ભારતમાં સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી (આત્મનિર્ભર) રીતે છાપવામાં આવશે. જાણો પ્લાસ્ટિકની નોટો શું છે, ભારતમાં તેને છાપવામાં શું પડકારો છે અને RBI શા માટે આ પગલું ભરી રહી છે.

પ્લાસ્ટિકની નોટો ક્યાં છાપવામાં આવશે અને શું છે RBIની યોજના?

આરબીઆઈએ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ રૂ.10 અને રૂ.20ની લગભગ 1 અબજ પોલિમર નોટ છાપવાની મંજૂરી લીધી છે. આ નોટો દેશના કરન્સી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં જ પ્રિન્ટ કરવામાં આવશે. હવે તમારા મનમાં પ્રશ્ન થશે કે માત્ર 10 અને 20 રૂપિયાની નોટો જ શા માટે? આરબીઆઈનો તર્ક સરળ છે. 10 અને 20ની નોટો સૌથી વધુ હાથ બદલે છે. શાકભાજી વિક્રેતાથી માંડીને બસ કંડક્ટર સુધી. ગરમી, વરસાદ અને પરસેવાના કારણે આ નોટો 6-8 મહિનામાં ઓગળી જાય છે. આરબીઆઈ દર વર્ષે તેમના રિ-પ્રિન્ટિંગ પર હજારો કરોડનો ખર્ચ કરે છે. તેથી, પરીક્ષણ આના પર પણ થશે – શું પ્લાસ્ટિકની નોટો ભારતની ગરમી, ભેજ અને ધૂળથી બચશે?

તે ક્યાં છપાશે?

RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે 100% પ્રિન્ટિંગ ભારતમાં જ થશે. બહારથી નોટો આયાત કરવામાં આવશે નહીં. પરંતુ પડકાર મોટો છે. પોલિમર નોટ્સ બનાવવી એ વરખ છાપવા જેવું નથી. આને 4-સ્તરની ઇકોસિસ્ટમની જરૂર છે:

દ્વિ-અક્ષીય લક્ષી પોલીપ્રોપીલીન (BOPP) ફિલ્મ: આ નોંધનો આધાર છે. સંપૂર્ણપણે પારદર્શક, પરંતુ વિસ્ફોટ થશે નહીં.
કોટિંગ અને રાસાયણિક સ્તર: તેના પર એક ખાસ અપારદર્શક પડ લગાવવામાં આવે છે જેથી શાહી ટકી રહે.
સુરક્ષા શાહી અને વિશેષતાઓ: પારદર્શક વિન્ડો, હોલોગ્રામ, કલર-શિફ્ટિંગ શાહી – નકલી નોટોને રોકવા માટે.
હાઇ-પ્રેશર પ્રિન્ટિંગ અને QC: તેનું પરીક્ષણ માત્ર નાસિક અને દેવાસ પ્રેસમાં જ કરવામાં આવશે.
સારી વાત એ છે કે આ ચાર ઉદ્યોગો ભારતમાં પહેલાથી જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. રિલાયન્સ જેવી કંપની BOPP બનાવે છે, પેકેજિંગ ઉદ્યોગ કોટિંગ્સ જાણે છે અને SPMCIL પાસે સિક્યુરિટી પ્રિન્ટિંગનો અનુભવ છે. ફક્ત તેમને એકબીજા સાથે જોડવાની જરૂર છે.

શું ફાયદો થશે?

કાગળની નોટોનું આયુષ્ય 1 વર્ષ અને પ્લાસ્ટિક નોટનું આયુષ્ય 4 થી 5 વર્ષ છે. મતલબ કે પાણીમાં પણ નોટ ફાટી કે બગડશે નહીં. બનાવટી બનાવવી લગભગ અશક્ય હશે. તેનાથી લાંબા ગાળામાં પ્રિન્ટિંગ ખર્ચમાં 40% ઘટાડો થશે. જો RBIનો આ પાયલોટ સફળ રહેશે તો આગામી 5 વર્ષમાં 50, 100 રૂપિયાની નોટ પણ પ્લાસ્ટિકમાં આવી જશે. ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, યુકે પહેલાથી જ આ કરી રહ્યા છે.