1 એપ્રિલથી 10 અને 20 રૂપિયાની પ્લાસ્ટિક ચલણી નોટો આવી જશે; RBI અબજ નોટો છાપશે

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૭થી ₹૧૦ અને ₹૨૦ના મૂલ્યની નવી પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) નોટો માટે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ (ક્ષેત્રીય પરીક્ષણ) શરૂ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. આ નોટોના કદ (માપ)માં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવશે નહીં. ‘મનીકંટ્રોલ’ (Moneycontrol)ના એક અહેવાલ મુજબ, નોટોનું કદ યથાવત રાખવાના નિર્ણયથી બેંકોને ફાયદો થશે, કારણ કે તેમણે પોતાના ATM મશીનોમાં ફેરફાર (reconfigure) કરવા માટે વધારાનો ખર્ચ કરવો પડશે નહીં.

જાહેર ક્ષેત્રની એક બેંકના વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, વર્તમાન કદ જાળવી રાખવાથી બેંકોને ATMમાં ફેરફાર કરવા સાથે સંકળાયેલા પ્રારંભિક ખર્ચથી બચવામાં મદદ મળશે. આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ઓછા મૂલ્યની નોટો પર કેન્દ્રિત હોવાથી, તેનાથી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર બચત થવાની અપેક્ષા છે. નોંધનીય છે કે આ માત્ર એક ક્ષેત્રીય પરીક્ષણ (field trial) છે; તેથી, નવી પ્લાસ્ટિક નોટો હાલની કાગળની ચલણી નોટોની સાથે જ ચલણમાં રહેશે, અને કાગળની નોટો પણ સંપૂર્ણપણે કાયદેસરના ચલણ તરીકે માન્ય રહેશે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ, પરીક્ષણના હેતુ માટે ₹૧૦ અને ₹૨૦ મૂલ્યની ૧-૧ અબજ (૧૦૦-૧૦૦ કરોડ) પોલિમર નોટો બજારમાં લાવવામાં આવશે.

પોલિમર નોટો શા માટે રજૂ કરવામાં આવી રહી છે?

દેશમાં ₹૧૦ અને ₹૨૦ની નોટો સૌથી વધુ વપરાતી ચલણી નોટો છે—જે શાકભાજીના બજારો અને જાહેર પરિવહન (બસ/ઓટો)થી લઈને નાની છૂટક દુકાનો સુધી સતત લે-વેચમાં વપરાતી રહે છે. વારંવારના ઉપયોગને કારણે, કાગળની નોટો ખૂબ જ ઝડપથી ફાટી જાય છે, ખરાબ થઈ જાય છે અથવા મેલી થઈ જાય છે. પરિણામે, RBIએ દર વર્ષે કરોડો જૂની અને ઘસાઈ ગયેલી નોટોનો નાશ કરવો પડે છે અને નવી નોટો છાપવી પડે છે.

ઓગસ્ટ મહિનામાં, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા સાથે સંકળાયેલા અધિકારી સંજય મલ્હોત્રાએ પોલિમર ચલણી નોટોની વધુ ટકાઉપણું (લાંબુ આયુષ્ય) વિશે વાત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે કેટલાક પ્રદેશોમાં પોલિમર નોટો ૩૦ વર્ષથી વધુ સમય સુધી ચલણમાં રહી છે. આવી નોટો ખાસ કરીને ઓછા મૂલ્યની ચલણી નોટો માટે ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થશે, જેનો ઉપયોગ સૌથી વધુ પ્રમાણમાં થાય છે.

પ્લાસ્ટિક અથવા પોલિમર નોટો સંપૂર્ણપણે વોટરપ્રૂફ (પાણીથી સુરક્ષિત) અને ગંદકી-પ્રતિરોધક (મેલી ન થાય તેવી) હોવાથી, તે સરળતાથી ફાટતી નથી. તેમનું આયુષ્ય સામાન્ય નોટો કરતાં ૩-૪ ગણું વધારે હોય છે; તેની સરખામણીમાં, કાગળની ચલણી નોટ સામાન્ય રીતે માત્ર ૧ થી ૨ વર્ષ સુધી જ ટકે છે. પોલિમર નોટો વધુ ટકાઉ હોવાથી, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ને વારંવાર ચલણ છાપવાની જરૂર નહીં પડે, જેનાથી છાપકામ ખર્ચમાં અબજો રૂપિયાની બચત થઈ શકે છે.

₹૧,૦૦૦ની નવી નોટ અંગેના દાવા ખોટા છે

સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એવી તસવીરો અને પોસ્ટ્સ ફરી રહી છે જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ₹૧,૦૦૦ની નવી પોલિમર નોટો બહાર પાડી છે. ભારત સરકારની અધિકૃત એજન્સી, ‘PIB ફેક્ટ ચેક’ (PIB Fact Check) એ આ દાવાઓને ખોટા ગણાવ્યા છે. RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલમાં ઊંચા મૂલ્યની પોલિમર નોટો દાખલ કરવાનો કોઈ પ્રસ્તાવ નથી.

હંમેશા ધ્યાનમાં રાખો કે RBI ક્યારેય નવી ચલણી નોટો અથવા નાણાકીય નીતિમાં ફેરફાર અંગેની માહિતી સોશિયલ મીડિયા દ્વારા આપતી નથી. તેના બદલે, આવી માહિતી તેની અધિકૃત વેબસાઇટ (rbi.org.in) અથવા સત્તાવાર પ્રેસ રિલીઝ દ્વારા આપવામાં આવે છે. તેથી, આવી વાયરલ પોસ્ટ્સ કે સંદેશાઓ પર વિશ્વાસ કરશો નહીં અને તેને આગળ શેર કરવાનું ટાળો.