સાવધાન: 22-કેરેટ સોનાને બદલે 20-કેરેટ પકડાવી દેવામાં આવે! ચીની પાવડરનો ઉપયોગ કરીને થઈ રહ્યો છે કાંડ
જો તમે લગ્નસરાની આ સીઝનમાં સોનું ખરીદવાનું વિચારી રહ્યા હોવ, તો ખૂબ જ સાવધ રહેજો. હાલમાં બુલિયન માર્કેટમાં ભેળસેળનો એક અત્યાધુનિક પ્રકાર જોવા મળી રહ્યો છે—જેને પકડવું અત્યંત મુશ્કેલ છે. અહેવાલો અનુસાર, દાગીનાનું વજન વધારવા માટે શુદ્ધ સોનામાં એક પદાર્થ (જે ચીનથી આવતો પાવડર હોવાનું કહેવાય છે) ભેળવવામાં આવી રહ્યો છે. પરિણામે, ગ્રાહકોને ૨૨-કેરેટ સોનાની પૂરેપૂરી કિંમતે ૨૦-કેરેટ સોનું વેચવામાં આવી રહ્યું છે. ચાલો જાણીએ કે વાસ્તવમાં શું થઈ રહ્યું છે.
તાજેતરના એક તપાસ અહેવાલ મુજબ, કેટલાક વેપારીઓ સોનાનું વજન વધારવા માટે તેમાં ‘રેનિયમ’ (rhenium) નામની એક દુર્લભ અને ભારે ધાતુ ભેળવી રહ્યા છે. ચિંતાજનક બાબત એ છે કે, સામાન્ય પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ દ્વારા પણ આ ભેળસેળ પકડાતી નથી અને સોનું ૨૪-કેરેટનું જ હોય તેવું લાગે છે.
ભેળસેળયુક્ત સોનું સામાન્ય પરીક્ષણોમાં પાસ થઈ જાય છે
અહેવાલો સૂચવે છે કે ભારતમાં આ ભેળસેળયુક્ત પાવડર પહોંચાડવા પાછળ ચીની કનેક્શન છે. તપાસ દરમિયાન, ચીનના શેનઝેન (Shenzhen) શહેરમાં રહેતા એક એજન્ટનો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો હતો. તે એજન્ટે દાવો કર્યો કે તેની કંપની ‘રેનિયમ’ પાવડરનું ઉત્પાદન કરે છે અને ભારતના ઘણા શહેરોમાં તેના ડીલરો છે. તપાસકર્તાઓએ મુંબઈના એક ડીલર પાસેથી આ પાવડરનો એક ગ્રામ નમૂનો મેળવ્યો અને રાજસ્થાનના જોધપુરના એક ઝવેરી સાથે મળીને એક પ્રયોગ કર્યો.
અહેવાલ મુજબ, રેનિયમના આ નમૂનાને ૭.૮૩ ગ્રામ ૨૪-કેરેટ સોનામાં ભેળવવામાં આવ્યો. આનાથી મિશ્રણનું કુલ વજન ૮.૮૩ ગ્રામ થઈ ગયું, તેમ છતાં પરીક્ષણ દરમિયાન તે ૨૪-કેરેટ સોનું જ હોવાનું સાબિત થયું. ત્યારબાદ, ઝવેરીએ આ મિશ્રણમાં બીજી એક ધાતુ ઉમેરીને તેને ૨૨-કેરેટ સોનામાં રૂપાંતરિત કર્યું. આ કિસ્સામાં સોનાનું પ્રમાણ માત્ર ૮૧.૭૩% હતું—જે આશરે ૨૦ કેરેટની શુદ્ધતાને સમકક્ષ છે—જ્યારે ૨૨ કેરેટ સોનામાં ઓછામાં ઓછું ૯૧.૬% શુદ્ધ સોનું હોવું જોઈએ. એવું જાણવા મળ્યું છે કે આ સોનાના દાગીના શોરૂમ અને પરીક્ષણ કેન્દ્રો (ટેસ્ટિંગ સેન્ટરો) બંને જગ્યાએ શુદ્ધતાની તપાસમાં સફળતાપૂર્વક પાસ થઈ ગયા હતા.
અન્ય ધાતુઓ દ્વારા ભેળસેળ
૪ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ *મિન્ટ* (Mint) દ્વારા પ્રકાશિત એક અહેવાલમાં ઈન્દોરના બુલિયન માર્કેટના વેપારીઓ અને કારીગરો દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલી આવી જ ચિંતાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. અહેવાલ મુજબ, સોનામાં માત્ર રેનિયમ (rhenium) જ નહીં, પરંતુ રૂથેનિયમ (ruthenium), ઈરિડિયમ (iridium) અને ઓસ્મિયમ (osmium) જેવી અન્ય ભારે ધાતુઓના પાવડરની પણ ભેળસેળ કરવામાં આવી રહી છે.
ઈન્દોરના ઝવેરીઓ અને કારીગરોએ ફરિયાદ કરી છે કે આ ધાતુઓની ઘનતા (density) સોનાની ઘનતા જેટલી જ અથવા તેનાથી પણ વધુ હોય છે. પરિણામે, પરંપરાગત પદ્ધતિઓ—જેમ કે એસિડ ટેસ્ટ, કસોટી પથ્થર (touchstone) દ્વારા થતી તપાસ અને જૂની પેઢીના કેરેટ-ટેસ્ટિંગ મશીનો—આ પ્રકારની ભેળસેળને પકડવામાં નિષ્ફળ સાબિત થયા છે.














