શું ટ્રાફિક પોલીસ આર્મીના વાહનોને મેમો આપી શકે છે? કાયદો શું કહે છે? જાણો સમગ્ર વિગત
શું ટ્રાફિક પોલીસ આર્મીના ડ્રાઇવરોને ચલણ આપી શકે છે? આસામના જોરહાટમાં બનેલી એક ઘટના, જેમાં ટ્રાફિક ચલણ કાપવામાં આવ્યું હતું, તેણે જાહેર રસ્તાઓ પર લશ્કરી વાહનોને લાગુ પડતા નિયમો અને નાગરિક પરિવહન અધિકારીઓની સત્તા અંગે પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે: શું આર્મીના જવાનોને સરકારી (લશ્કરી) વાહનો ચલાવવા માટે નાગરિક ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સની જરૂર હોય છે, અને શું ટ્રાફિક સત્તાવાળાઓ તેમને માર્ગ સુરક્ષાના નિયમોના ઉલ્લંઘન બદલ દંડ કરી શકે છે?
આ વિવાદ શું છે?
આ વિવાદ ૧૮ નવેમ્બર, ૨૦૨૪ના રોજ સર્જાયો હતો, જ્યારે જોરહાટમાં એટી (AT) રોડ પર આવેલા આંતર-રાજ્ય બસ ટર્મિનલ (ISBT) નજીક મોટર વ્હીકલ ઇન્સ્પેક્ટર (MVI) અને અન્ય પરિવહન અધિકારીઓએ આર્મીની એક ‘જિપ્સી’ (Gypsy) ગાડીને અટકાવી હતી. આ વાહનમાં આર્મીના એક ડ્રાઇવર અને અન્ય એક સૈનિક સવાર હતા, જેઓ જોરહાટ મિલિટરી સ્ટેશનના ‘૪૧ સબ-એરિયા’ (41 Sub-Area) સાથે સંકળાયેલા હતા અને કથિત રીતે સત્તાવાર ફરજ પર હતા. આ ઘટનાનો એક વીડિયો વાયરલ થયો હતો, જેમાં અધિકારીઓ ડ્રાઇવરને તેના ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ અને સીટ બેલ્ટના ઉપયોગ અંગે પૂછપરછ કરતા જોવા મળે છે.
જોરહાટના ડિસ્ટ્રિક્ટ ટ્રાન્સપોર્ટ ઓફિસર (DTO) ધનંજય સૈકિયાએ બાદમાં સ્પષ્ટતા કરી હતી કે, નાગરિક ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ રજૂ ન કરવા બદલ ડ્રાઇવરને કોઈ દંડ કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ ચલણ સીટ બેલ્ટના નિયમના કથિત ઉલ્લંઘન બદલ આપવામાં આવ્યું હતું. તેમણે વધુમાં પુષ્ટિ કરી કે આર્મીના જવાનોને સમગ્ર ભારતમાં ‘ડિફેન્સ ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ’ (Defence Driving License) નો ઉપયોગ કરીને લશ્કરી વાહનો ચલાવવાની પરવાનગી છે. આ ઘટના બાદ, MVI શમીમ સુલતાનાને કામગીરીમાંથી કામચલાઉ ધોરણે હટાવી દેવામાં આવ્યા હતા.
શું આર્મીના જવાનો નાગરિક લાયસન્સ વિના લશ્કરી વાહનો ચલાવી શકે છે?
હા. મોટર વ્હીકલ એક્ટ, ૧૯૮૮ની કલમ ૧૮ હેઠળ, કેન્દ્ર સરકારના વાહનો અને સંરક્ષણ હેતુઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા વાહનો માટે એક અલગ લાયસન્સિંગ વ્યવસ્થાની જોગવાઈ છે. આ જોગવાઈ હેઠળ, અધિકૃત સરકારી સત્તાધિકારી એવા જવાનોને ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ આપી શકે છે જેમને સંરક્ષણ વાહનો ચલાવવાની પરવાનગી હોય; આ લાયસન્સ સમગ્ર ભારતમાં માન્ય રહે છે.
જોકે, કેટલીક શરતો લાગુ પડે છે. વાહન કેન્દ્ર સરકારનું હોવું જોઈએ અથવા તેના સંપૂર્ણ નિયંત્રણ હેઠળ હોવું જોઈએ, અને તેનો ઉપયોગ વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓને બદલે સત્તાવાર સંરક્ષણ હેતુઓ માટે થવો જોઈએ. લાયસન્સમાં એ બાબતનો ઉલ્લેખ હોય છે કે ધારક કયા પ્રકારના (કેટેગરીના) વાહનો ચલાવવા માટે અધિકૃત છે. આનો અર્થ એ નથી કે લશ્કરી ડ્રાઇવરને ખાનગી અથવા વાણિજ્યિક વાહનો ચલાવવાની પરવાનગી છે.
‘ડિફેન્સ ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ’ કોણ જારી કરે છે?
સેન્ટ્રલ મોટર વ્હીકલ રૂલ્સ, 1989 ના નિયમ 20, આવા લાઇસન્સ જારી કરવા માટે અધિકૃત લશ્કરી અધિકારીઓને ઓળખે છે:
સેના: મેજર અથવા તેનાથી ઉપરના રેન્ક સાથે યુનિટ કમાન્ડિંગ ઓફિસર.
નેવી: લેફ્ટનન્ટ કમાન્ડર અથવા તેનાથી ઉપરના રેન્ક ધરાવતો અધિકારી જે યુનિટનો કમાન્ડ ધરાવે છે.
વાયુસેના: સ્ક્વોડ્રન લીડર અથવા તેનાથી ઉપરના રેન્ક ધરાવતો અધિકારી જે યુનિટનો કમાન્ડ ધરાવે છે.
શું લશ્કરી વાહનો ટ્રાફિક નિયમોથી મુક્ત છે?
ના. ડિફેન્સ ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ ધરાવવાથી લશ્કરી કર્મચારીઓને માર્ગ સલામતી નિયમોનું પાલન કરવામાં મુક્તિ મળતી નથી. મોટર વાહન કાયદાની કલમ 194B હેઠળ, સીટ બેલ્ટ વિના વાહન ચલાવવું – અથવા એવા મુસાફરોને લઈ જવું કે જેઓ પહેર્યા નથી – ₹1,000 ના દંડને પાત્ર છે. પરિણામે, જાહેર રસ્તાઓ પર સત્તાવાર લશ્કરી વાહનો ચલાવતા લશ્કરી કર્મચારીઓએ સીટ બેલ્ટ પહેરવાની જરૂરિયાત સહિત તમામ લાગુ ટ્રાફિક નિયમોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે. ચોક્કસ, અપવાદરૂપ સંજોગોમાં છૂટછાટો આપી શકાય છે, પરંતુ નિયમિત મુસાફરી માટે આવી કોઈ છૂટ લાગુ પડતી નથી.
શું MVI શમીમ સુલતાના કાયદેસર રીતે ખોટા હતા?
આ ઘટનામાં બે અલગ કાનૂની પ્રશ્નો સામેલ છે. કલમ 18 હેઠળ, અધિકૃત લશ્કરી વાહનો માટે સમગ્ર ભારતમાં માન્ય લશ્કરી ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. તેથી, ડ્રાઇવરને ફક્ત એટલા માટે અલગ નાગરિક ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ મેળવવાની ફરજ પાડી શકાતી નથી કારણ કે તેઓ લશ્કરી વિસ્તારની બહાર કાર્યરત છે.
જો કે, નાગરિક પરિવહન અધિકારીઓને ટ્રાફિક ઉલ્લંઘનના કિસ્સામાં કાર્યવાહી કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો સીટ બેલ્ટના નિયમોનો ભંગ થાય છે, તો અધિકારીઓ કલમ 194B હેઠળ દંડ (ચલણ) જારી કરી શકે છે. તફાવત સ્પષ્ટ છે: જ્યારે લશ્કરી કર્મચારીઓને અધિકૃત લશ્કરી વાહનો ચલાવવા માટે અલગ નાગરિક લાઇસન્સની જરૂર નથી, તેઓ ટ્રાફિક કાયદાઓથી મુક્ત નથી.













