દેશના બીજા સૌથી શક્તિશાળી ગુજરાતી નેતા—શું અમિત શાહ ‘બીજા સરદાર પટેલ’ છે? જાણો ભાજપના ‘ચાણક્ય’ની શક્તિઓ અને પડકારો

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ની વિદ્યાર્થી પાંખ ‘અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ’ (ABVP)માંથી આગળ વધીને ભાજપના ‘ચાણક્ય’ બનનાર અમિત શાહ, આજે ‘અમૃત કાળ’ (ભારતની આઝાદીની શતાબ્દી સુધીનો સમયગાળો) દરમિયાન મહત્વકાંક્ષી લક્ષ્યો તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. તેમણે જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી કલમ ૩૭૦ હટાવવાની પ્રક્રિયાનું નેતૃત્વ કરીને નીતિગત મોટા ફેરફારોનો પાયો નાખ્યો. ત્યારબાદ, વડાપ્રધાન મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ, તેમણે ભારતને નક્સલવાદી સમસ્યામાંથી મુક્ત કરવાનું લક્ષ્ય સફળતાપૂર્વક હાંસલ કર્યું. આવા નિર્ણયોએ તેમના વ્યક્તિત્વ અને કદને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવ્યું છે. ભાજપ માટે ‘ચાણક્ય’ની ભૂમિકા ભજવવા ઉપરાંત, કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી તરીકે પણ તેઓ નિર્ણાયક અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પગલાં લઈ રહ્યા છે. જેવી રીતે આઝાદી પછી સરદાર પટેલે રજવાડાઓના વિલીનીકરણનું જટિલ કાર્ય પાર પાડ્યું હતું, તેવી જ રીતે અમિત શાહ પણ ગૃહમંત્રી તરીકે વિવિધ રાજ્યો વચ્ચેના વિવાદોને સક્રિયપણે ઉકેલી રહ્યા છે.

ABVPના વિઝનને સાકાર કરવું

ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અને ત્યારબાદ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી તરીકેની પોતાની ભૂમિકાઓ દ્વારા, અમિત શાહે ABVPના એક મુખ્ય સૂત્રને અસરકારક રીતે સાકાર કર્યું છે: “કચ્છથી કામરૂપ સુધી, અને કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી સુધી—આ આપણો દેશ છે, આપણી માટી છે.” વડાપ્રધાન મોદીના અત્યંત વિશ્વાસુ સાથી અમિત શાહ સૌપ્રથમ ભાજપના ‘ચાણક્ય’ તરીકે રાષ્ટ્રીય સ્તરે જાણીતા બન્યા. ગૃહમંત્રી બન્યા પછી, તેમણે પોતાના સાહસિક અને મક્કમ નિર્ણયોથી ઘણા લોકોને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા. એક અમલદારે ‘નવભારત ટાઇમ્સ’ને જણાવ્યું હતું કે જ્યારે કલમ ૩૭૦ નાબૂદ કરવામાં આવી ત્યારે તેઓ સ્તબ્ધ થઈ ગયા હતા—આવી જ લાગણી દેશભરના લાખો લોકોએ અનુભવી હતી, કારણ કે કલમ ૩૭૦ હટાવવી એ લાંબા સમય સુધી અશક્ય માનવામાં આવતું હતું. ગૃહમંત્રીની ભૂમિકા ઉપરાંત, દેશના પ્રથમ સહકાર મંત્રી તરીકે પણ શાહે મહત્વપૂર્ણ પહેલ કરી છે. આ ક્ષેત્રમાં પણ તેઓ સરદાર પટેલના વિઝનને જ આગળ વધારી રહ્યા છે. દેશની સૌથી મોટી ડેરી બ્રાન્ડનો પાયો ‘ખેડા મિલ્ક યુનિયન’ની સ્થાપના સાથે નંખાયો હતો—એક એવો પ્રયાસ જેમાં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે માર્ગદર્શક અને પ્રેરણાસ્રોત તરીકે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

ગાંધીજીના પ્રશંસક અને સરદાર પટેલથી પ્રેરિત

રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધી અને દેશના પ્રથમ ગૃહમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ બાદ, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ગૃહમંત્રી અમિત શાહની જોડી દેશના રાજકારણમાં સૌથી લોકપ્રિય જોડી બની ગઈ છે. ગુજરાતને ગાંધી અને પટેલની ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એક સંયોગ એ પણ છે કે અમિત શાહનો જન્મ ઓક્ટોબર મહિનામાં થયો છે—મહાત્મા ગાંધીનો જન્મદિવસ ૨જી ઓક્ટોબરે આવે છે, જ્યારે ‘લોખંડી પુરુષ’ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનો જન્મદિવસ ૩૧મી ઓક્ટોબરે છે. દેશમાં ‘જન ઝેડ’ (Gen Z) આંદોલન બાદ, અમિત શાહે ગુજરાતની ધરતી પરથી ટિપ્પણી કરી હતી કે કદાચ આવા આંદોલનોનો સામનો કરવો એ તેમના નસીબમાં જ લખાયેલું છે. તેમણે એ સંયોગનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો કે તેઓ સતત ગૃહમંત્રી તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે—જેમાં ગુજરાતના ગૃહમંત્રી તરીકેનો તેમનો કાર્યકાળ અને ત્યારબાદ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી તરીકેની તેમની ભૂમિકાનો સમાવેશ થાય છે. તાજેતરમાં ગુજરાતની મુલાકાત દરમિયાન, સાબરમતી ખાતે એક કાર્યક્રમમાં સંબોધન કરતી વખતે અમિત શાહે મહાત્મા ગાંધીના ખૂબ વખાણ કર્યા હતા. રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે તેમના નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં સરદાર પટેલની યાદ અપાવે તેવી દ્રઢતા જોવા મળે છે.

વિવાદ વગરના નેતાઓમાં ‘નંબર ટુ’

જે લોકોએ અમિત શાહ સાથે નજીકથી કામ કર્યું છે, તેઓ નોંધે છે કે તેમણે સતત પોતાની જાતને વધુ સક્ષમ બનાવી છે. તેઓ ગુજરાતના હોવા છતાં, ખૂબ જ સારી હિન્દી બોલે છે. વધુમાં, તેઓ એક સચેત શ્રોતા છે અને દરેક બાબતથી સારી રીતે વાકેફ રહે છે. એક સક્ષમ વહીવટકર્તા હોવા ઉપરાંત, તેઓ પરિવાર પ્રત્યે સમર્પિત વ્યક્તિ પણ છે; વ્યસ્ત કાર્યક્રમ હોવા છતાં તેઓ પોતાના પરિવાર સાથે સમય વિતાવવાનો પ્રયાસ ચોક્કસ કરે છે.

‘જન ઝેડ’ (Gen Z) વિરોધ પ્રદર્શનો બાદ અમિત શાહને ભારે ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો; તેમ છતાં, તેમણે એ સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું કે ભૂતકાળમાં ઉદ્ભવેલી પરિસ્થિતિઓ ફરી ક્યારેય ન સર્જાય. ઉત્તર પ્રદેશમાં ભાજપને સત્તામાં લાવવામાં, બિહારમાં ભાજપના મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક કરવામાં, અને પશ્ચિમ બંગાળ તથા ઓડિશા જેવા રાજ્યોમાં પક્ષની ચૂંટણીલક્ષી સફળતાઓમાં અમિત શાહે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. આ કારણોસર જ તેઓ ભાજપ અને સરકાર બંનેમાં નિર્વિવાદપણે બીજા ક્રમના નેતા છે.

અમિત શાહના જીવનના મુખ્ય પડાવો:

અમિત શાહની નરેન્દ્ર મોદી સાથે પ્રથમ મુલાકાત ૧૯૮૨માં અમદાવાદમાં એક આરએસએસ (RSS) કાર્યક્રમ દરમિયાન થઈ હતી. તે સમયે અમિત શાહની ઉંમર માત્ર ૧૭ વર્ષ હતી, અને નરેન્દ્ર મોદી ત્યાં આરએસએસના ‘પ્રચારક’ (પૂર્ણકાલીન સંગઠક) તરીકે યુવાનો સાથે સંવાદ કરવા માટે ઉપસ્થિત હતા.

આ મુલાકાત બાદ, મોદીની સલાહ પર અમિત શાહે ૧૯૮૩માં આરએસએસની વિદ્યાર્થી પાંખ ‘એબીવીપી’ (ABVP) માં જોડાઈને સક્રિય વિદ્યાર્થી નેતા તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું.

તેઓ ૧૯૮૭માં સત્તાવાર રીતે ભાજપમાં જોડાયા. શરૂઆતમાં, તેમને ભારતીય જનતા યુવા મોરચા (BJYM) માં પાયાના કાર્યકર તરીકેની જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવી હતી.

અમિત શાહે ૧૯૯૭માં ગુજરાતની સરખેજ બેઠક માટેની પેટાચૂંટણીમાં પોતાની પ્રથમ વિધાનસભા ચૂંટણી લડી હતી. તેઓ મોટા અંતરથી વિજયી થયા અને પ્રથમ વખત ધારાસભ્ય (MLA) બન્યા. ત્યારબાદ, તેઓ તે જ મતવિસ્તારમાંથી સતત ચાર વખત (૧૯૯૭ થી ૨૦૧૨ સુધી) ફરીથી ચૂંટાઈ આવ્યા હતા.

વર્ષ ૨૦૦૨માં, જ્યારે નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ગુજરાતમાં ભાજપ સત્તા પર પાછો ફર્યો, ત્યારે અમિત શાહની ગૃહ રાજ્યમંત્રી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી. માત્ર ૩૫-૩૭ વર્ષની વયે, તેઓ મોદી મંત્રીમંડળના સૌથી યુવા મંત્રીઓમાંના એક હતા અને તેમની પાસે ગૃહ, કાયદો અને ન્યાય સહિત ૧૨ મહત્વપૂર્ણ વિભાગોની જવાબદારી હતી.

૩૦ મે, ૨૦૧૯ના રોજ, અમિત શાહે પ્રથમ વખત ભારતના કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી તરીકે શપથ લીધા. ત્યારબાદ, ‘મોદી ૩.૦’ સરકાર (જૂન ૨૦૨૪) માં પણ તેમની ગૃહમંત્રી તરીકે પુનઃનિમણૂક કરવામાં આવી.

તેઓ અત્યાર સુધીમાં દેશના ગૃહમંત્રી તરીકે ૭ વર્ષ અને લગભગ ૫ મહિના સેવા આપી ચૂક્યા છે. તેઓ ભારતીય ઇતિહાસમાં સૌથી લાંબો સમય કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી પદે રહેનાર વ્યક્તિ બન્યા છે, જેમણે લાલકૃષ્ણ અડવાણીના અગાઉના રેકોર્ડ (૨,૨૫૬ દિવસ) ને પાછળ છોડી દીધો છે.

મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યો નિર્ધારિત કરવા

નક્સલમુક્ત ભારતનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કર્યા બાદ, ગૃહમંત્રી અમિત શાહે હવે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના “વિકસિત ભારત ૨૦૪૭”ના વિઝન તરફના પ્રથમ પડાવ તરીકે “નશામુક્ત ભારત”ને અગ્રતા આપી છે. તેમણે ૨૦૨૯ સુધીમાં ભારતને નશામુક્ત બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં, અમિત શાહે ગુજરાત, રાજસ્થાન, હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યો વચ્ચેના લાંબા સમયથી ચાલતા જળ વિવાદોનો ઉકેલ લાવ્યો છે—જે દર્શાવે છે કે જો યોગ્ય રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ હોય, તો દાયકાઓ જૂના આંતર-રાજ્ય સંઘર્ષો પણ વાતચીત દ્વારા ઉકેલી શકાય છે. અમિત શાહના વ્યક્તિત્વનું એક મુખ્ય પાસું એ છે કે તેઓ શંકાસ્પદ જણાતી વ્યક્તિઓ પર વિશ્વાસ કરવાની ભૂલ કરતા નથી; કદાચ આ તેમની સૌથી મોટી તાકાત છે. તેમણે ભારત-બાંગ્લાદેશ સરહદ પર ઘૂસણખોરીને રોકવાનું કામ પણ હાથમાં લીધું છે. વધુમાં, કચ્છમાં સર ક્રીક અને હરામી નાળા જેવા વિસ્તારો—જે એક સમયે અત્યંત સંવેદનશીલ ગણાતા હતા—તે હવે તેમની દેખરેખ હેઠળ સુરક્ષિત સરહદી ચોકીઓ બની ગયા છે.

અમિત શાહ સમક્ષ પડકારો

રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ગૃહમંત્રી તરીકે અમિત શાહને અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. આમાં આક્રમક વિરોધ પક્ષનું સંચાલન કરવું (જેમ કે CAA – નાગરિકતા સુધારા કાયદા વિરુદ્ધના વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન જોવા મળ્યું હતું), સીમાંકન (ડીલિમિટેશન) પ્રક્રિયાને પાર પાડવી, અને ૨૦૨૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપ માટે બહુમતી સુનિશ્ચિત કરવી જેવા પડકારોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, ૨૦૨૭ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી પણ નજીક આવી રહી છે, જે ભાજપ માટે એક કસોટી સમાન સાબિત થઈ શકે છે. વડાપ્રધાન મોદીએ અમિત શાહને તેમના જન્મદિવસ પર શુભેચ્છા પાઠવી અને દેશની આંતરિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવામાં તેમના યોગદાનની પ્રશંસા કરી.

સંસદ સભ્ય તરીકે નોંધપાત્ર પ્રભાવ

ગુજરાતની ગાંધીનગર લોકસભા બેઠકનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા અમિત શાહ—જે બેઠક પર અગાઉ અટલ બિહારી વાજપેયી અને લાલ કૃષ્ણ અડવાણી જેવા દિગ્ગજ નેતાઓ રહી ચૂક્યા છે—તેઓ પોતાના મતવિસ્તારમાં અત્યંત સક્રિય રહે છે. ગૃહમંત્રી તરીકેના વ્યસ્ત કાર્યક્રમ અને વ્યાપક જવાબદારીઓ હોવા છતાં, તેઓ નિયમિતપણે સપ્તાહના અંતના દિવસો (વીકએન્ડ) પોતાના ગૃહ રાજ્ય અને મતવિસ્તારમાં વિતાવે છે, જેનાથી તેઓ જે લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તેમની સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા રહે છે. આ જ કારણ છે કે ૨૦૨૪માં તેમની જીતનું અંતર (માર્જિન) વધુ વધ્યું. તેમણે ગાંધીનગરને એક ‘ગ્રીન’ (હરિયાળા) લોકસભા મતવિસ્તાર તરીકે વિકસાવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.

ગાંધીનગરમાં હરિયાળીમાં વધારો

વર્ષ ૨૦૧૯ થી ૨૦૨૫ દરમિયાન હાથ ધરવામાં આવેલા વૃક્ષારોપણના પ્રયાસોના પરિણામે, ગાંધીનગર લોકસભા મતવિસ્તારમાં હરિયાળીનું પ્રમાણ ૧૧.૨૫ ટકા વધ્યું છે—જે ૨,૭૨૯ હેક્ટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે. આ વર્ષે જુલાઈ મહિનામાં, ગાંધીનગર લોકસભા મતવિસ્તારમાં ‘મિયાવાકી પદ્ધતિ’નો ઉપયોગ કરીને માત્ર એક કલાકમાં ૩,૬૧,૦૦૦ (૩.૬૧ લાખ) થી વધુ રોપાઓ વાવીને એક ગિનીસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો. કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રીના પદ પર હોવા છતાં, અમિત શાહ નાનામાં નાના વિકાસ કાર્યોનું પણ જાતે ઉદ્ઘાટન કરવામાં અચકાતા નથી. આ બાબત તમામ સંસદસભ્યો માટે એક સંદેશ સમાન છે.