PM મોદીની અપીલને કારણે સોનાનો ભાવ 1.23 લાખ સુધી પહોંચ્યો? કોને ફાયદો અને કોને નુકસાન?
લગ્નસરાની મોસમની શરૂઆત વચ્ચે, સોનાના ભાવમાં ઐતિહાસિક ઘટાડો નોંધાયો છે. ‘ઇન્ડિયા બુલિયન એન્ડ જ્વેલર્સ એસોસિએશન’ (IBJA) ના તાજેતરના આંકડા મુજબ, ૨૦ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ ૨૪-કેરેટ સોનાના ભાવમાં ₹૫,૯૪૭નો મોટો ઘટાડો થયો અને તે પ્રતિ ૧૦ ગ્રામ દીઠ ₹૧,૨૩,૫૮૪ પર પહોંચી ગયા. તે જ સમયે, ૨૨-કેરેટ સોનાના ભાવમાં ₹૫,૪૪૭નો ઘટાડો થઈને તે ₹૧,૧૩,૨૦૩ થયા, અને ૧૮-કેરેટ સોનાના ભાવમાં ₹૪,૪૬૦નો ઘટાડો થઈને તે પ્રતિ ૧૦ ગ્રામ દીઠ ₹૯૨,૬૮૮ પર આવી ગયા. આ ઘટાડો એટલો નોંધપાત્ર છે કે સોનાના ભાવ લગભગ એક વર્ષ પહેલાંના સ્તરે પાછા આવી ગયા છે, જે તેના રેકોર્ડ ઉચ્ચ સ્તરથી લગભગ ૩૦% જેટલો ઘટાડો દર્શાવે છે.
પાંચ મહિના પહેલાં વડાપ્રધાન મોદીએ કરેલી અપીલ પાછળનું કારણ શું હતું?
૧૦ મે, ૨૦૨૬ના રોજ હૈદરાબાદમાં એક રેલી દરમિયાન, વડાપ્રધાન મોદીએ દેશના નાગરિકોને ઓછામાં ઓછા એક વર્ષ સુધી નવું સોનું ન ખરીદવા અને વિદેશ પ્રવાસ કરવાનું ટાળવા અનુરોધ કર્યો હતો. આ અપીલ પાછળનું મુખ્ય કારણ પશ્ચિમ એશિયામાં વધતો તણાવ અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં થયેલો અચાનક ઉછાળો હતો, જેના કારણે ભારતનાં વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (ફોરેક્સ રિઝર્વ) પર ભારે દબાણ આવી રહ્યું હતું.
ભારત તેની તેલની જરૂરિયાતોના લગભગ ૮૫% જેટલો હિસ્સો આયાત કરે છે અને તે વિશ્વમાં સોનાના સૌથી મોટા આયાતકારોમાંનું એક છે. આ બંને વસ્તુઓની ખરીદી યુએસ ડોલરમાં કરવામાં આવે છે, જેની સીધી અસર વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર પડે છે. આને “આર્થિક દેશભક્તિ” ગણાવતા, વડાપ્રધાન મોદીએ નાગરિકોને આગળ આવવા અને વિદેશી મુદ્રા બચાવવામાં મદદ કરવા આહ્વાન કર્યું હતું.
શું આ અપીલને કારણે સોનાની ખરીદીમાં ઘટાડો થયો?
એપ્રિલ-જૂન ૨૦૨૬ના ત્રિમાસિક ગાળામાં, સોનાની કુલ માંગ—વજનની દ્રષ્ટિએ—ઘટી હતી. લોકોએ નવા ઘરેણાં ખરીદવાને બદલે, પોતાની પાસે રહેલા સોનાનો ફરીથી ઉપયોગ (રીસાયકલિંગ) કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. ઘણા પરિવારોએ લગ્ન જેવા પ્રસંગો માટે પણ નવું સોનું ખરીદવાનું ટાળ્યું હતું.
જોકે, એક આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે સોનાની ખરીદીના કુલ વજનમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં, સોના પાછળનો એકંદરે ખર્ચ વાસ્તવમાં વધ્યો છે. એપ્રિલ અને જૂન ૨૦૨૬ની વચ્ચે, લોકોએ અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં સોના પાછળ આશરે ₹૬૫,૦૦૦ કરોડ વધુ ખર્ચ્યા. તેનું કારણ એ હતું કે તે સમયગાળા દરમિયાન સોનાના ભાવ ખૂબ ઊંચા હતા, જેનો અર્થ એ કે ઓછી માત્રામાં સોનું ખરીદવા માટે પણ મોટી રકમ ચૂકવવી પડતી હતી.
તો, શું મોદીની અપીલ એ તેનું વાસ્તવિક કારણ છે?
૨૦ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ની આસપાસ જોવા મળેલો ઘટાડો માત્ર મોદીની અપીલને કારણે નથી; તેના બદલે, તે યુએસ ડોલરના મજબૂત થવા અને ફેડરલ રિઝર્વ (Fed) ની નીતિઓને આભારી છે:
યુએસ ડોલરનું મજબૂત થવું: જ્યારે યુએસ ડોલર મજબૂત થાય છે, ત્યારે અન્ય દેશો માટે સોનું ખરીદવું વધુ મોંઘું બની જાય છે, જેના પરિણામે તેની માંગ ઘટે છે અને ભાવમાં ઘટાડો થાય છે.
વ્યાજ દરો વધવાની ભીતિ: યુએસમાં વધતી જતી મોંઘવારીને કારણે એવી શક્યતા વધી ગઈ છે કે ફેડરલ રિઝર્વ વ્યાજ દરોમાં વધારો કરશે. જ્યારે વ્યાજ દરો વધે છે, ત્યારે રોકાણકારો સોના જેવી ‘સુરક્ષિત ગણાતી સંપત્તિ’ (safe-haven assets) માંથી મૂડી પાછી ખેંચીને બોન્ડમાં રોકાણ કરવાનું પસંદ કરે છે, જેનાથી સોનાના ભાવ પર દબાણ આવે છે અને તે ઘટે છે.
નફો વસૂલવો (Profit-Booking): સોનાના ભાવ રેકોર્ડ ઊંચાઈએ પહોંચતા, ઘણા રોકાણકારોએ પોતાનો નફો સુરક્ષિત કરવા માટે (એટલે કે ‘પ્રોફિટ-બુકિંગ’ કરવા માટે) સોનું વેચવાનું શરૂ કર્યું. આ ‘પ્રોફિટ-બુકિંગ’ને કારણે સોનાના ભાવમાં વધુ ઘટાડો થયો.
જો લોકો સોનું ખરીદવાનું બંધ કરી દે, તો કોને ફાયદો થશે?
‘કેડિયા એડવાઈઝરી’ (Kedia Advisory) ના ડિરેક્ટર અજય કેડિયાના જણાવ્યા અનુસાર, જો ભારતના લોકો સોનાની ખરીદીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે, તો તેનો મુખ્ય લાભ રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રને થશે:
વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Foreign Exchange Reserves) નું મજબૂત થવું: ભારત દર વર્ષે સોનાની આયાત પાછળ અબજો ડોલર ખર્ચે છે—નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ (FY26) માં આ આંકડો $૭૧.૯૮ અબજ સુધી પહોંચ્યો હતો. જો સોનાની ખરીદીમાં ઘટાડો થાય, તો સરકાર આશરે $૬૦–૭૦ અબજની વિદેશી મુદ્રા બચાવી શકે છે.
રૂપિયાને ટેકો: સોનાની આયાત પાછળ ઓછા ડોલર ખર્ચવાથી ભારતીય રૂપિયા પરનું દબાણ ઘટશે, જેનાથી રૂપિયો મજબૂત થઈ શકે છે.
ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit – CAD) માં ઘટાડો: ભારતની ‘ચાલુ ખાતાની ખાધ’ (CAD) માં સોનાની આયાત એક મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. તેમાં ઘટાડો કરવાથી CAD ઘટીને ૦.૪–૦.૬% સુધી આવી શકે છે, જે અર્થતંત્ર માટે એક સંતોષકારક સ્તર ગણાય છે.
તો પછી, કોને નુકસાન થશે? સોનાની ખરીદીમાં ઘટાડો થવાથી બે મુખ્ય નકારાત્મક અસરો જોવા મળશે:
ઝવેરાત ઉદ્યોગ અને કારીગરો: સોનાની ખરીદીમાં ઘટાડો થવાથી સોના-ચાંદીના વેપાર પર સૌથી ગંભીર અસર પડશે. ભારતમાં, ઝવેરાત ક્ષેત્ર જીડીપી (GDP)માં લગભગ ૭% યોગદાન આપે છે અને લાખો લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે. જો લોકો સોનું ખરીદવાનું બંધ કરી દે, તો નાના પાયાના ઝવેરીઓ, કારીગરો અને આ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા અંદાજે ૩.૫ કરોડ (૩૫ મિલિયન) લોકોની આજીવિકા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
રોકાણકારોને ફટકો: જેમણે ઊંચા ભાવે સોનું ખરીદ્યું હતું, તેમને નુકસાન સહન કરવું પડી શકે છે. જોકે, લાંબા ગાળાના રોકાણકારો આને ખરીદીની એક તક તરીકે જોઈ શકે છે; ખાસ કરીને લગ્નસરાની સીઝન દરમિયાન નીચા ભાવને કારણે લોકો વધુ ખરીદી કરવા પ્રેરાયા છે.
સોનાના ભાવ ઘટ્યા છે, પરંતુ તેના કારણો અલગ છે.
અજય કેડિયાનો જવાબ સ્પષ્ટપણે “ના” છે. વડાપ્રધાન મોદીની અપીલે કદાચ જનમાનસ પર અસર કરી હોય, પરંતુ સોનાના ભાવમાં ઘટાડો મુખ્યત્વે આંતરરાષ્ટ્રીય પરિબળોને કારણે થયો છે. સોનાના વપરાશમાં ઘટાડો થવાથી રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રને ફાયદો થતો હોવા છતાં, ઝવેરાત ઉદ્યોગ અને તેની સાથે જોડાયેલા લાખો કારીગરોએ તેની માઠી અસર ભોગવવી પડી રહી છે.
આ જ કારણ છે કે, સોનાની માંગને સંપૂર્ણપણે ડામી દેવાનો પ્રયાસ કરવાને બદલે, સરકારે દેશમાં ઉપલબ્ધ સોનાના રિસાયક્લિંગ (પુનઃઉપયોગ) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ અને ‘ગોલ્ડ મોનેટાઈઝેશન સ્કીમ’ (સુવર્ણ મુદ્રીકરણ યોજના) ને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
















